Mart 2026 · Cilt 3 · Sayı 5

ARAŞTIRMA-İNCELEME

“Denizin Üstünde Bir İmza: Gülümser Aral Üretmen ve Arşivin Görünmez Kadınları

Ömer Durmaz s. 17-40

Özet

Bu makale, Türkiye’de kadın grafik tasarımcıların tarihyazımındaki görünmezliğini Gülümser Aral Üretmen (1929–2022) örneği üzerinden inceler. Bâb-ı Âli’de lise yıllarında başlayan moda çizimleri, Devlet Güzel Sanatlar Akademisi Afiş Atölyesi’nde yangın sonrası koşullarda edinilen atölye disiplini ve 1950’lerde Denizcilik Bankası’nda kurulan kurumsal görsel dil, mikro-tarih anlatısının omurgasını oluşturur. Sözlü tarih görüşmeleri, aile arşivi, personel sicil kayıtları ve gazete kupürleri birlikte okunarak ‘ressam’, ‘neşriyat’, ‘halkla münasebet’ gibi arşiv etiketlerinin, tasarım emeğini nasıl görünmez kıldığı gösterilir. Üretmen’in 1952’de bir banka afişiyle ödül almasına rağmen kanonda anılmaması, arşivlerin arama sözlüğü ile tasarım tarihinin kanon kurma pratikleri arasındaki gerilimi görünür kılar. 1960 sonrası yurtdışı yılları ve bakım emeği, bir ‘yetenek kaybı’ndan çok bir ‘görünürlük kaybı’ olarak tartışılır. Çalışma, kadın tasarımcıların ‘yok’ olmadığını; yanlış çekmecelere, yanlış unvanlara ve katalogsuzluğa itildiğini savunur ve arşiv dili ile araştırma protokollerine dönük somut öneriler sunar. Son olarak bu dosya çalışması, tasarım tarihinin yalnızca ürünlere değil, kayıt biçimlerine de bakmasını önerir. Anahtar Kelimeler: Kadın Grafik Tasarımcılar, Tasarım Tarihyazımı, Arşiv Araştırması, Sözlü Tarih, Bâb-ı Âli, Denizcilik Bankası, Efemera, Kurumsal Arşivler

PDF

Yazının tamamını PDF olarak okuyabilirsiniz.

Yazıyı indir