Tüm sayılar
Eylül 2026 kapağı
Sayının içeriği

Eylül 2026 · Cilt 3 · Sayı 6

Altıncı Sayıdan Merhaba

Aslı Davaz

Arşivde Kadın ve Toplumsal Cinsiyet Dergisi’nin altıncı sayısını sizlerle buluşturuyoruz. Bu sayının içeriğine geçmeden önce, dergimizin yayın çizgisiyle doğrudan ilişkili bir çalışmadan söz etmek istiyoruz. Toplumsal Tarih dergisinin Ağustos 2026 sayısında yayımlanan “Kadın Tarihi Yazımında Arşiv ve Hafıza” başlıklı dosya, iki dergi arasında gerçekleştirdiğimiz işbirliğinin bir ürünü.

Dosyada Selvi Başak Öztürk, “Kadın Merkezli Arşivcilik Üzerine Bir Yayın Çizgisinin İnşası: Arşivde Kadın ve Toplumsal Cinsiyet Dergisi” başlıklı yazısında derginin yayın çizgisini ve Türkçe literatürdeki kuramsal ihtiyacı ele alıyor. E. Vildan Türkan, “Eksik Hayatlar: Kadın Biyografilerinde Arşiv ve Hafıza” başlıklı makalesinde dağınık parçalardan kadın biyografileri inşa etmenin imkânlarını tartışıyor. Nurie Muratova, “Mefkûre Mollova ve Hayriye Memova-Süleymanova: Yok Edilmiş Arşivlerden Susturulmuş Yaşamları Gün Yüzüne Çıkarmak” başlıklı çalışmasında, Bulgaristanlı Türk kadın entelektüellerin resmî arşivlerden silinen izlerini gizli servis kayıtları ve sözlü tarih aracılığıyla gün yüzüne çıkarıyor. Yonca Güneş Yücel, “Dijital İzler, Kayıplar ve Feminist Arşivcilik: Hashtagleri Nasıl Okumalı?” başlıklı yazısında Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı’ndaki Hashtag Belleği koleksiyonundan hareketle dijital nesnelerin feminist arşivcilikteki yerini inceliyor. “Türkiye’de Kadın Konulu Bibliyografyalar: Müjgan Cunbur, Neriman Duranoğlu ve Munise Aren’in Öncü Çalışmaları” başlıklı yazımda ise Türkiye’de kadın merkezli bibliyografya çalışmalarının 1955’e uzanan tarihinin izini sürüyorum. Selvi Başak Öztürk’le birlikte editörlüğünü üstlendiğimiz dosyada yer alan bu çalışmalar, kadınların geçmişine ilişkin bilgi üretiminde arşivlerin, kişisel tanıklıkların, bibliyografyaların ve dijital kayıtların taşıdığı önemi farklı açılardan ortaya koyuyor. Toplumsal Tarih dergisine ve yazılarıyla bu dosyaya katkı sağlayan yazarlara bir kez daha teşekkür ediyoruz.

Bu dosyanın ardından sizlerle buluşturduğumuz altıncı sayımızda neler var? Araştırma-İnceleme bölümünün ilk yazısı, yüksek lisansını özel arşivlerde mahremiyet konusu üzerine tamamlayan ve Orient Institute İstanbul’da kütüphaneci olarak görev yapan bilgi ve belge uzmanı Zehra Özbay’ın “Arşiv Üreticisinin Hafızasını Kataloğa Dâhil Etmek: Aslı Davaz Özel Arşivi” başlıklı çalışmasıdır. Yazı, bir özel arşiv üzerinde yürütülen çalışmaları refleksif bir vaka incelemesi olarak ele alıyor ve üç konuya odaklanıyor: Kataloglamayı yapan kişinin kimliğinin ve emeğinin görünür kılınması; arşiv üreticisinin yalnızca kendisinin sağlayabileceği bağlamsal bilgiyi kaydetmek üzere geliştirilen “Üretici Notu” alanı; seçim, ayıklama ve kapsam dışı bırakma kararlarının gerekçeleriyle birlikte belgelenmesi. Özbay, kişisel arşivlerin öznel belleğin ve özellikle kadınların tarihsel deneyimlerinin korunmasındaki yerinden hareketle, Viviane Frings-Hessami’nin “kayıt tutma okuryazarlığı” kavramını arşiv üreticisinin kendi arşivini bilinçli biçimde oluşturma, düzenleme ve geleceğe aktarma pratiğiyle ilişkilendiriyor. Yaklaşık 9.000 belgeden oluşan arşivin farklı bölümlerinin farklı dönemlerde altı gönüllü tarafından düzenlenip tanımlanması, kataloglama sürecine farklı bilgi ve deneyimlerin yansımasına yol açıyor; gönüllülerin adlarının katalogda belirtilmesi ise çoğu zaman anonim kalan arşiv emeğini görünür kılıyor.

Makalenin ayırt edici uygulaması olan “Üretici Notu”, yalnızca belgeden edinilemeyecek, üreticinin hafızasına dayanan bağlamsal bilgilerin arşivcinin tanımlamasından ayrı ve kaynağı açıkça belirtilerek kaydedilmesini sağlıyor. Özbay, bu bilgilerin nesnel bir gerçeklik değil, zaman içinde değişebilen ve seçici bir tanıklık olarak değerlendirilmesi gerektiğini özellikle vurguluyor. Arşivin kapsamı belirlenirken mahremiyet, kişisel haklar ve üçüncü kişilerin korunmasının da dikkate alındığı ve bazı belgelerin bu gerekçelerle kapsam dışında bırakıldığı belirtiliyor. Çalışma böylece kişi arşivlerinde yalnızca hangi belgelerin korunduğunun değil, hangi belgelerin neden dışarıda bırakıldığının da arşivin oluşum tarihinin bir parçası olduğunu gösteriyor. Sonuçta yazı, belgelerin yanı sıra onları düzenlemek ve tanımlamak için harcanan emeğin, süreçte üretilen bağlamsal bilginin, alınan kararların ve arşiv üreticisinin katkısının da kayda geçirilmesi gerektiğini; bağış öncesi kataloglama çalışmalarının ise arşivin işlem geçmişinin ayrılmaz bir parçası olarak korunmasının önemini ortaya koyuyor.

Bölümün ikinci makalesi, Carolyn Harris’in “Kâğıttaki Anılar, Sunulan Benlikler: York Üniversitesi’ndeki Donald G. Simpson Fonu’nun Orijinal Düzeni ve Tasnifi” başlıklı makaledir. Bu makalede Harris, yaşayan kişilere ait özel arşivlerin giderek daha fazla korunması ve sağlanmasıyla “orijinal düzen” kavramının neden yeniden düşünülmesi gerektiğini Donald G. Simpson Fonu üzerinden ele alıyor. Simpson, anı kitabını hazırlarken belgelerini geçmişini yeniden değerlendirmek, hafızasını tazelemek ve gelecekteki araştırmacılar için kullanılabilir kılmak amacıyla tematik olarak yeniden düzenlemiştir. Bu nedenle arşive ulaşan düzen, organik bir yapıdan çok üreticinin bilinçli bir kurgusudur. Harris, fonun kanıt değerini korumak ile Simpson’ın son kullanım düzenine ve bilgi değerine saygı göstermek arasında kurulan dengeyi tartışıyor. Yaşam anlatılarına ilişkin kuramsal yaklaşımlardan yararlanarak kişisel arşivlerin, üreticinin benliğini temsil eden seçilmiş ve düzenlenmiş yapılar olarak okunması gerektiğini vurguluyor. Yazının önemli bir yönünü, yaşayan arşiv üreticisiyle birlikte çalışmanın sağladığı olanaklar oluşturuyor: Simpson’ın açıklamaları belgelerin eksik bağlamını tamamlıyor, dağınık kayıtların doğru proje ve faaliyetlerle ilişkilendirilmesini sağlıyor, arşivcinin tek başına ulaşamayacağı bilgileri görünür kılıyor ve araştırmacıların belgelere daha zengin bir bağlam içinde erişmesini sağlıyor. Aynı zamanda bu iş birliği, üreticinin kendi belgelerine ilişkin yorumuna ve düzenleme iradesine saygı göstermeyi gerektiriyor. Simpson örneği, kişisel fonlarda orijinal düzenin sabit bir kural olarak değil, fonun dönüşümlerini, üreticinin belleğini ve arşivci-üretici diyaloğunu hesaba katan esnek bir çerçeve olarak ele alınması gerektiğini gösteriyor.

Araştırma-İnceleme bölümünün son yazısı, “Feminist Bir Bibliyografya Denemesi: Kadın Gazetesi (1947-1979)” başlıklı yazım. Kadın Gazetesi bibliyografyası çalışmasını hazırlarken, klasik bir bibliyografyanın ötesine geçen feminist bir bibliyografik yöntem geliştirmeyi amaçladım. Gazetenin 1125 sayısından elde edilen 132 bini aşkın veriyi üç kümeye ayırarak 27 tematik dizinde bir araya getirdim. Dizinlemeyi yalnızca bilgiye erişimi kolaylaştıran teknik bir araç olarak değil, hangi kişilerin, kurumların, emek biçimlerinin ve deneyimlerin görünür kılınacağını belirleyen bir süreç olarak ele aldım. Kadın merkezli dizinlerde yer alan kayıtlar, araştırmacılara Kadın Gazetesi’nin yayın hayatı boyunca kayda geçirdiği kadınları örgütlenme, eğitim, yayın emeği, kamusal faaliyetler ve uluslararası ilişkiler bağlamında bir araya getirerek kadın tarihinin izlenebildiği bir araştırma alanı sunuyor. Kadınların da yer aldığı genel dizinlerdeki kayıtlar ise kadınların siyaset, eğitim, çalışma, kültür, tüketim ve gündelik hayat içindeki varlığını daha geniş bir toplumsal yapı içinde araştırmaya açıyor. Diğer dizinlerde erkeklerin kadın odaklı yayın dünyasıyla kurdukları ilişkiler ve kolektif yayın emeğindeki yerleri izlenirken, yer adları ise gazetenin yerel, ulusal ve uluslararası coğrafi ufkunu görünür kılıyor. Tek başına küçük ve önemsiz görülebilecek haber, fotoğraf altı, yemek tarifi, reklam ya da kurum kayıtları birlikte okunduğunda, kadın örgütlenmesi, emek, temsil, gündelik hayat ve modernleşme üzerine daha geniş tarihsel soruların izini sürmeye imkân veriyor. Böylece feminist bibliyografya denemesi, kadın tarihinin süreli yayın sayfalarına dağılmış ve çoğu zaman görünmez kalmış verilerini yeni bir bilgi düzeni içinde bir araya getirerek araştırmacılara yeni kaynaklar sağlıyor.

Bu üç yazının ardından, Röportaj başlığı altında iki röportaj yer alıyor. “Her Şey Bulunabilir Olduğunda Ne Kaybolur? Kate Eichhorn’la Feminist Arşivleri Yeniden Düşünmek” başlıklı ilk röportaj, arşivci, editör ve şair Handan Demir tarafından The New School’da Kültür ve Medya Çalışmaları Profesörü ve Bölüm Başkanı olan Kate Eichhorn’la yapıldı. Röportaj, feminist arşivciliğin son yirmi yıldaki dönüşümünü, analog üretim kültüründen dijital platformlara uzanan geniş bir çerçevede tartışmaya açıyor. Demir’in soruları, Eichhorn’un “arşivsel dönüş” ve feminist kuşaklar arasındaki ilişkiler üzerine geliştirdiği düşünceleri yeniden değerlendirmesine alan açarken, fanzin kültürü, kataloglama, fotokopi, içerik üretimi ve arşiv emeği üzerinden feminist kültürel üretimin değişen siyasal, ekonomik ve teknolojik koşullarını da sorguluyor. Eichhorn, “arşivsel dönüş”ü artık geçici bir kuramsal eğilimden çok, geçmiş, şimdi ve gelecek arasındaki ilişkiyi düşünmenin kalıcı bir yolu olarak görüyor. Feminist arşivlerin kuşaklar arasındaki süreklilikleri ve siyasal diyaloğu görünür kıldığını vurgularken, kataloglama ve arşivsel tanımlamayı da başlı başına bir aktivist ve entelektüel emek alanı olarak değerlendiriyor. Röportajın önemli eksenlerinden biri analog ve dijital kültür arasındaki fark. Eichhorn, fotokopi kültüründe aktivistlerin mevcut altyapıyı kendi amaçları için kullanabildiğini, dijital platformlarda ise ilişkinin tersine döndüğünü; kullanıcıların ürettikleri içerik ve veriler aracılığıyla platformlara ekonomik değer sağladığını belirtiyor. Bu dönüşüm, feminist ve kuir kültürel üretimin maddi ve bedensel boyutlarının yanı sıra bu üretimin ardındaki emeğin görünürlüğüne ilişkin sorunları da gündeme getiriyor. Söyleşinin sonunda tartışma, koruma ve bulunabilirlik kavramlarının kendisine yöneliyor. Eichhorn, her şeyi korumanın ve her şeyi bulunabilir hâle getirmenin zorunlu olarak arzu edilir olup olmadığını sorguluyor; arşivlerin hiçbir zaman yalnızca geçmişin güvenli depoları olmadığını, siyasal, ekonomik ve kurumsal koşullar içinde sürekli değişen ve kırılgan yapılar olduğunu hatırlatıyor. Böylece röportaj, feminist arşivciliği yalnızca “neyi koruyacağız?” sorusu üzerinden değil, “neden, nasıl ve hangi koşullarda koruyacağız?” soruları üzerinden yeniden düşünmeye çağırıyor.

Bölümün diğer röportajı, Manchester Üniversitesi’nde ziyaretçi akademisyen olarak bulunan Marmara Üniversitesi Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü öğretim üyesi Doç. Dr. Elif Yılmaz Şentürk’ün, John Rylands Kütüphanesi’nde Araştırma Bölümü Başkanı Dr. Janette Martin’le Kadınların Oy Hakkı Hareketi Arşivleri üzerine gerçekleştirdiği söyleşidir. Söyleşide, bu arşivlerin kapsamı ve oluşum sürecinin yanı sıra araştırmacılar açısından taşıdığı değer ve erişim olanakları ele alınıyor. Kütüphanede Manchester Kadınlara Oy Hakkı İçin Erkekler Birliği, Kadınlara Oy Hakkı İçin Parlamento Komitesi, Ulusal Kadınlara Oy Hakkı Dernekleri Birliği (NUWSS) ve Uluslararası Kadınlara Oy Hakkı İttifakı’na (IWSA) ait dört arşiv bulunuyor. Bunlara Manchester Guardian arşivleri, Ashworth Cross ailesinin belgeleri, süreli yayınlar, broşürler, fotoğraflar, efemera ve objeler eşlik ediyor. Martin bu arşivlerin yalnızca oy hakkı mücadelesini değil, mülkiyet ve boşanma hakları, kadınların eğitimi, sağlık, savaş, barış ve hapishaneler gibi daha geniş meseleleri de belgelediğini vurguluyor. Özellikle IWSA arşivi, hareketin uluslararası boyutunu ve savaşın kadınlar ile çocuklar üzerindeki etkilerini araştırmaya imkân sağlıyor. Belgeler, kadınların toplantılar, yürüyüşler, yayıncılık faaliyetleri, dilekçeler ve kampanyalar yoluyla kamusal ve siyasal alanda nasıl varlık gösterdiklerini ortaya koyuyor. Röportajda, koleksiyonların ağırlıklı olarak orta sınıf kadınları yansıtması nedeniyle işçi sınıfı ve farklı etnik kökenlerden kadınların yeterince temsil edilmemesi önemli bir eksiklik olarak değerlendiriliyor. Martin, Florence Lockwood’un otobiyografisi örneğinden hareketle, daha az tanınan kadınların kişisel anlatılar aracılığıyla görünür kılınmasının önemini vurguluyor. Yakın zamanda sağlanan fotoğraf ve efemeralar, hareketin görsel propaganda yöntemlerini incelemek için yeni araştırma olanakları sunuyor. Janette Martin, 2028’de Eşit Oy Hakkı Yasası’nın yüzüncü yılına hazırlanırken kadınlara ilişkin bir konu rehberi hazırlamayı, daha az bilinen kadınların hikâyelerini araştırmayı, mevcut dijital sergiyi geliştirmeyi ve oy hakkı arşivlerinin mümkün olduğunca büyük bölümünü ücretsiz dijital erişime sunmayı hedeflediğini belirtiyor.

Röportajların ardından, Kitap Tanıtım bölümünde iki yayına ilişkin inceleme yer alıyor. Bölümün ilk yazısında Marmara Üniversitesi Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü’nün eski başkanı Prof. Dr. Tûba Çavdar Karatepe, İstanbul Medeniyet Üniversitesi Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü Kütüphanecilik Anabilim Dalı Eski Başkanı Didar Bayır’ın Gri Yayınlar: Sağlama, Bibliyografik Sunuş ve İşlemler adlı kitabını tanıtıyor. Kitap, 1986’da Jale Baysal danışmanlığında hazırlanan yüksek lisans tezine dayanıyor ve gri yayınlarla çalışan kütüphanecilerle bilgi ve belge uzmanları için bir el kitabı olmayı amaçlıyor. Çalışma, gri yayınların tanımı ve terminolojisini, SIGLE Projesi’ni, yaygın gri yayın türlerini; sağlama, kataloglama, sınıflandırma, yerleştirme ve yararlandırma işlemlerini ele alıyor. Bayır gri yayınları, “Geleneksel yayın ticareti yolu ile sağlanamayan ve biçimleri, bibliyografik sunuluşlarındaki farklılıklar gibi nedenlerle kitap, dergi gibi geleneksel yayınlardan ayrılan belge türleri” olarak tanımlıyor. Türkiye’de terimin uzun süre tekbiçimli kullanılmaması, hangi belgelerin bu kapsamda değerlendirileceğine ilişkin görüş ayrılıkları ve bibliyografik denetim eksikliği kitabın temel sorun alanları arasında yer alıyor. Karatepe, bülten, broşür ve benzeri yayınların kurumların tarihini, bilgiyi nasıl ürettiklerini ve yaydıklarını, bu faaliyetlerde kimlerin rol oynadığını göstermeleri bakımından önemli kaynaklar olduğunu vurguluyor. Bu değerlendirme, kadınların ürettiği duyurular, bültenler, toplantı notları ve efemera gibi çoğu kez ihmal edilmiş belgeler açısından ayrıca önem taşıyor. Günümüzde terminoloji ve kataloglama standartları değişmiş olsa da tanımlama ve erişim sorunları sürüyor. Karatepe, kütüphanecilikte kavramlar ve terimler değişse de bilgi taşıyıcılarının değerini koruduğunu vurguluyor; kitabın özellikle gri yayınların kadın araştırmaları açısından taşıdığı değeri ortaya koyması bakımından yeniden okunmayı hak ettiğini belirtiyor.

Bu bölümün “Görünmeyenin Kaydı, Unutulmuşun İzi… Bellek, Geçicilik ve Efemeranın Söylemsel İnşası” başlıklı ikinci yazısında bilgi ve belge uzmanı, Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi’nde öğretim görevlisi Dr. Özkan Güner, bilgi ve belge uzmanı Dr. Seher İnceoğlu Güner’in Tanımlan(a)mayan Belgeler: Efemera adlı kitabını tanıtıyor. Seher İnceoğlu Güner, efemerayı belirli bir işlevi geçici bir süre yerine getirmek üzere üretilen ve kullanım süresi sona erdiğinde değerini yitireceği düşünülen belge ve nesneler olarak ele alıyor. Kitabında efemera kavramını tarihsel, kuramsal ve uygulamalı boyutlarıyla inceleyerek tanımı, türleri ve arşivcilik ile bilgi ve belge yönetimi açısından ortaya çıkardığı sorunlar üzerinde duruyor. Efemeranın farklı meslek alanlarında ve arşivcilik sahasında ortak kabul görmüş bir tanımının bulunmamasının, bu malzemelerin nitelenmesini ve dolayısıyla erişimini zorlaştırdığını belirtiyor. Yazar, efemerayı tek bir belge türü olarak değil, birden fazla belge türünü kapsayan bir “şemsiye kavram” ve üst veri alanı olarak değerlendiriyor. Efemera malzemelerinin ulusal arşivler, kütüphaneler, müzeler, sivil toplum kuruluşları, koleksiyonerler, sahaflar ve kişilerin elinde bulunduğunu; toplama ve koleksiyon oluşturma süreçlerinde özgün bağlamlarından koparak provenanslarını kaybedebildiklerini ve bunun kataloglama ile sınıflandırmada sorun yarattığını belirtiyor. Özkan Güner de tanıtım yazısında kitabın özellikle bu tanımlama, sınıflandırma, erişim ve koruma sorunlarını birlikte ele alışına dikkat çekiyor. Seher İnceoğlu Güner, koleksiyonerler ve sahafların bu malzemelerin korunmasındaki rolünü vurgularken araştırmacıların erişiminin genişletilmesi gerektiğini savunuyor; efemeranın dönemin tarihini, kültürel mirasını ve belleğini taşıyan, kişilerin hayatına ilişkin bilgi sağlayabilen kültürel bir kanıt niteliği taşıdığını belirtiyor. Uzman arşivcinin bu malzemeleri görünür kılmadaki rolünü de ele alan yazar, sonuç bölümünde efemeraya ilişkin tanım sorununun çözülmesini, türlerin belirlenmesini, kontrollü terimler sözlüğü oluşturulmasını ve belge merkezlerinin sağlama politikalarında efemeraya yer verilmesini öneriyor.

İyi okumalar diliyor, sonraki sayılar için katkı ve önerilerinizi bekliyoruz.